به گزارش خبرنگار آفاق آنلاین از ساری، جنگ ۱۲روزه ایران و اسرائیل صرفاً در میدان نظامی جریان نداشت؛ همزمان، فضای رسانه‌ای و شبکه‌های اجتماعی نیز به عرصه‌ای برای انتشار اخبار، تصاویر، تحلیل‌ها و روایت‌های متعارض تبدیل شد.
بررسی‌های انجام‌شده درباره این جنگ نشان می‌دهد که در طول ۱۲ روز، حجم قابل‌توجهی از اطلاعات نادرست و محتوای گمراه‌کننده در فضای آنلاین منتشر شد و سازمان‌های راستی‌آزمایی در کشورهای مختلف تلاش کردند ادعاهای منتشرشده را بررسی کنند.
اهمیت سرعت همراه با صحت
در شرایط جنگی، سرعت انتشار خبر اهمیت زیادی دارد اما سرعت بدون راستی‌آزمایی می‌تواند به انتشار شایعه و تشدید اضطراب عمومی منجر شود بنابراین یکی از مهم‌ترین وظایف رسانه در چنین شرایطی، تفکیک خبر تأییدشده، ادعای طرف‌های درگیر، تحلیل کارشناسی و محتوای تأییدنشده است.
برای نمونه، در جریان جنگ، تصاویر و ادعاهایی درباره خسارات حملات موشکی و هوایی در شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌شد که بخشی از آنها قدیمی، خارج از زمینه اصلی یا دستکاری‌شده بودند. پژوهش مربوط به اطلاعات نادرست این جنگ، نقش پررنگ محتوای بصری و همچنین استفاده فزاینده از هوش مصنوعی در تولید اطلاعات جعلی را برجسته کرده است.
مقابله با شایعات و عملیات روان
یکی از کارکردهای مهم رسانه روشنگر، ایجاد فاصله میان واقعیت میدانی و روایت‌های هیجانی است. در چنین شرایطی، رسانه می‌تواند با ارائه منبع خبر، زمان و مکان وقوع رویداد، تصاویر معتبر و توضیح درباره میزان اطمینان از یک ادعا، مخاطب را در برابر شایعات مقاوم کند.
بررسی‌های منتشرشده درباره فضای اطلاعاتی جنگ نشان داده‌اند که شبکه‌های سازمان‌یافته و حساب‌های جعلی نیز برای تأثیرگذاری بر افکار عمومی مورد استفاده قرار گرفته‌اند. یک مطالعه درباره فعالیت شبکه‌ای موسوم به ISNAD، صدها حساب مشکوک یا جعلی را در پلتفرم‌هایی مانند X شناسایی کرده و هدف برخی از این فعالیت‌ها را ایجاد ترس، سردرگمی و کاهش اعتماد عمومی توصیف کرده است. این یافته‌ها البته مربوط به تحلیل یک منبع مشخص است و نباید هر محتوای ناشناس در شبکه‌های اجتماعی را به چنین شبکه‌هایی نسبت داد.
روشنگری به معنای انتقال صرف اخبار نیست
رسانه روشنگر صرفاً اعلام نمی‌کند که «چه اتفاقی افتاد»، بلکه به مخاطب کمک می‌کند بفهمد:
این خبر از کجا آمده است؟
منبع تا چه اندازه قابل اعتماد است؟
آیا ادعا توسط منابع مستقل تأیید شده؟
تصویر یا ویدئو مربوط به همین جنگ و همین زمان است؟
میان «ادعای یک طرف جنگ» و «واقعیت اثبات‌شده» چه تفاوتی وجود دارد؟
چه بخش‌هایی هنوز نامشخص است؟
این رویکرد، مخاطب را از مصرف‌کننده منفعل خبر به مخاطب نقاد و آگاه تبدیل می‌کند.
رسانه و حفظ آرامش اجتماعی
در جنگ، افکار عمومی خود بخشی از میدان بحران است. انتشار مداوم اخبار تأییدنشده درباره حملات، تلفات، وضعیت زیرساخت‌ها یا تحولات سیاسی می‌تواند بر احساس امنیت جامعه تأثیر بگذارد. بنابراین روشنگری رسانه‌ای باید ضمن اطلاع‌رسانی سریع، از بزرگ‌نمایی، تیترهای هیجانی و بازنشر شایعات پرهیز کند.
گزارش‌های میدانی رویترز در جریان آتش‌بس نیز نشان داد که پس از ۱۲ روز حملات، بسیاری از مردم ایران با نگرانی نسبت به آینده، خسارات اقتصادی و احتمال ازسرگیری درگیری مواجه بودند.
جمع‌بندی
جنگ ۱۲روزه ایران و اسرائیل نشان داد که درگیری‌های معاصر فقط با موشک، هواپیما و سامانه‌های پدافندی انجام نمی‌شوند؛ اطلاعات، تصویر، روایت و اعتماد عمومی نیز بخشی از میدان منازعه‌اند.
از این منظر، مأموریت اصلی رسانه در دوران جنگ را می‌توان در سه اصل خلاصه کرد:
خبر دقیق، تحلیل مستند و مقابله با اطلاعات نادرست.
روشنگری واقعی نیز زمانی شکل می‌گیرد که رسانه میان اطلاع‌رسانی و تبلیغات، واقعیت و ادعا، تحلیل و شایعه مرزبندی روشنی ایجاد کند. تجربه جنگ ۱۲روزه نشان داد که هرچه فضای اطلاعاتی آشفته‌تر باشد، نیاز جامعه به رسانه‌ای دقیق، مسئول و مبتنی بر راستی‌آزمایی بیشتر می‌شود.
- نویسنده : امید اسمعیلی
